Achtzaamheid

De zwijgcultuur doorbroken

Wat betreft de verbreiding van de leer van de Boeddha is Nederland historisch en geografisch gezien een volstrekt buitengewest. Hieronder geef ik in het kort weer hoe de Mahasi-methode in Nederland de afgelopen veertig jaar zijn weg heeft gevonden. Maar misschien is het reëler om te zeggen: zijn weg niet heeft gevonden.

Het is namelijk geen opwekkend verhaal, met twee namaak-monniken - Dhammawiranatha en Mettavihari - aan wie jarenlang in Nederland groot gezag is toegekend. In het isolement waarin zij verkeerden, zonder de relativerende nabijheid van collega-monniken, kon het gemakkelijk gebeuren dat zij zichzelf - en hun omgeving hen - als een genie gingen beschouwen, of als iemand die misschien wel een gradatie van heiligheid had bereikt. Met de daarbij behorende uitstraling waar de volgelingen zich in konden koesteren. Lees en huil.

Dhammawiranatha

In 1979 heeft Mahasi Sayadaw Nederland bezocht. Verantwoordelijk voor zijn verblijf hier was toen de Nederlander Dhammawiranatha (1953). Die was in 1977 tot monnik gewijd in Indonesië door Jinamitto (1904–1996), die gewijd was door Jinarakkhita (1923–2002), die in 1954 door Mahasi Sayadaw tot monnik was gewijd. Volgens Dhammawiranatha hield Mahasi Sayadaw hem destijds voor: ‘I want you to teach Dhamma for a long, long time.’ Hij bracht nadien een stads(retraite)centrum tot stand in Den Haag (1986) en daarnaast een buitencentrum (1991) in Friesland. Ook schreef en vertaalde hij tientallen boeken en gaf 25 jaar lang een maandblad uit.

Vanaf 1982 was ik hierbij betrokken. Nadat ik in 1990 monnik was geworden en in het centrum was gaan wonen, stagneerde mijn oefening. Ik trof een cultuur van angst aan, meditatie werd steeds minder belangrijk, er waren vreemde koerswijzigingen, ik waande mij soms in een sekte, en er was – van twee kanten - steeds minder contact met de buitenwereld. In 2001 vond ik de tijd rijp om te vertrekken, en juist mijn vertrek maakte dingen los en bracht ze aan het licht. Seksueel (wan)gedrag was de aanleiding dat Dhammawiranatha door zijn eigen leerlingen (onder wie ik) werd gedwongen zijn monnikspij af te leggen en al zijn functies op te geven. Dit was het eerste geval van het doorbreken van een zwijgcultuur.

Mettavihari

Mettavihari (1942-2007) was in zijn vaderland Thailand onder andere leerling van U Asabha (1911-2010), die in 1952 door Mahasi Sayadaw naar Thailand is gezonden om les te geven. In 1973 opende Mettavihari een Thaise tempel in Waalwijk en in 1978 richtte hij de Stichting Jonge Boeddhisten Nederland (SJBN) op. In 1983 is Mettavihari wegens seksueel (wan)gedrag uit Waalwijk weggestuurd. Er waren echter Nederlandse leerlingen - o.a. in Tilburg, Amsterdam en Groningen - die dat geen enkel bezwaar vonden en hem in nieuw opgerichte stichtingen op het schild verhieven. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat moraliteit (sila), het fundament van de oefening, geen rol speelde in het onderricht dat in deze centra gegeven werd. Op andere punten is de claim dat Mettavihari de Mahasi-methode onderwees op zijn minst twijfelachtig. In een kennelijke behoefte aan wat men 'verbreding' is gaan noemen, ging de SJBN in 1998 over in de Stichting Inzicht Meditatie (SIM). Vlak voor zijn dood in 2007 heeft Mettavihari 14 leerlingen aangewezen als leraar. Anno 2018 valt bij de 14 te bespeuren dat zij ofwel geen concentratie volgens de Mahasi-methode onderwijzen, ofwel dat zij zich niet langer op de Mahasi-methode beroepen, ofwel dat zij samatha-leraren invliegen omdat zij met hun pseudo-Mahasi-instructies niet langer wegkomen.

Hiërarchisch conglomeraat

Na de benoeming van maar liefst veertien leraren door Mettavihari, was mijn inschatting dat de zwijgcultuur over hem nooit meer zou worden doorbroken. Al vóór deze benoeming, en vóór de dood van de Godfather in 2007, was het er steeds meer op gaan lijken dat Theravada Nederland geregeerd werd door een hiërarchisch aandoend conglomeraat van leraren 1e graad, leraren 2e graad, assistent-leraren, bestuurders en lokale zitgroepbegeleiders. Transmissie van leraarschap, zoals men de benoeming aanduidde, is een begrip dat aan de Zen-wereld is ontleend. Daar beroept men zich niet op de Boeddha - die toch echt alleen de Dhamma als zijn opvolger heeft nagelaten (zie Maha-Parinibbana Sutta , DN 16,6) - maar op patriarchen van meer dan duizend jaar later. Dan heb je natuurlijk wat uit te leggen. Als Theravadins deze term gebruiken, wekt het de indruk van een kunstgreep.

Het begin van het einde

In 2012 liet Sayadaw U Pandita weten dat degenen die in Nederland de Mahasi-methode willen onderwijzen, er goed aan zouden doen eerst hun eigen oefening verder te verdiepen. Ik heb dit destijds discreet onder de aandacht gebracht van de 14 Mettavihari-leraren en van de Stichting Inzicht Meditatie (SIM). Maar de jarenlange zwijgcultuur had hen kennelijk ook doof gemaakt. Daarom ben ik hier later naar buiten toe volstrekt open over geworden.

In juni 2013 heeft de SIM - zowel vanuit de historie als in persoonlijke verhoudingen nauw verbonden met de Mettavihari-leraren - mijn retraites uit haar agenda verwijderd ‘wegens onoverkomelijke verschillen van opvatting’.

Van zijn voetstuk getrokken 

Op Pinksterzondag, 24 mei 2015, opende het 8-uur-journaal van de NOS met het nieuws van het seksueel (wan)gedrag van de Thaise monnik Mettavihari (1942 - 2007). Het item was maandenlang voorbereid in samenwerking met onderzoeksjournalist Rob Hogendoorn (zie eerste link hieronder) van het webmagazine Open Boeddhisme, die er twee jaar onderzoek naar had verricht. Hiermee werd een zwijgcultuur van veertig jaar doorbroken.

Hieronder een overzicht van de belangrijkste Nederlandstalige publicaties in de periode hierna. De meeste zijn afkomstig van www.nos.nl en www.openboeddhisme.nl, een enkele is uit De Volkskrant, van het ANP of het Boeddhistisch Dagblad.

Toon #
Titel
Een pij als dekmantel

Open Boeddhisme, 9 september 2015

'Misbruikmonnik graaide ook uit kas'

ANP 11 september 2015

Het ANP heeft de berichtgeving uit bovenstaande twee artikelen in Open Boeddhisme overgenomen. Dit leidt tot artikelen onder de noemer Misbruikmonnik graaide ook uit de kas, in o.a. het Algemeen Dagblad, De Telegraaf, Reformatorisch Dagblad, PZC, Brabants Dagblad, Dagblad De Stem en IKONrtv.

Mettavihari onderwees geen Mahasi

Open Boeddhisme, 24 september 2015

Guus Went concludeert in 'Moraliteit als mijn manager' dat op de claim van vele volgelingen dat Mettavihari ondanks alles een goede leraar was, veel valt af te dingen. Mettavihari onderwees geen Mahasi-methode. (De titel is een parafrase op Mettavihari's bekende uitspraak 'Karma is mijn manager'.)

Communiqué 'Mettavihari Heritage Sangha'

6 oktober 2015

Op 6 september is er een bijeenkomst van 11 van de 14 personen die zich in 2006 door Mettavihari tot leraar hebben laten benoemen. In de woorden van Paul Boersma: 'Deze was nodig geworden door de recente publiciteit over Mettavihari en de meningsverschillen die naar aanleiding daarvan ontstonden.' Na herhaalde aandrang vanuit 'het Landelijk Begeleiders Overleg Vipassana Meditatie' ('Hoe staan jullie hier nu eigenlijk in? Een katholiek conclaaf is opener.') brengt Boersma op 6 oktober dit communiqué naar buiten.

Voor wie geheel buiten hun discours staat, is hun conclusie 'dat Mettavihari, hoe moeilijk dat ook voor hem geweest zou zijn, zijn pij had moeten neerleggen', werkelijk verbijsterend. Toegeven dat ZIJZELF - hoe moeilijk het ook VOOR HEN geweest zou zijn - Mettavihari hadden moeten DWINGEN zijn pij neer te leggen - dat had tenminste van inzicht achteraf getuigd. Dertig, twintig of tien jaar geleden zou het een daad van mededogen zijn geweest.

De dwaas die weet dat hij een dwaas is, is om die reden een wijze; de dwaas die denkt dat hij wijs is, is werkelijk een dwaas. (Dhp. 63)

Meldpunt misbruik van start

Open Boeddhisme, 24 oktober 2015

Nieuwe poging tot doofpotcultuur

Open Boeddhisme, 30 april 2016

Het Meldpunt Seksueel Misbruik Boeddhistische Gemeenschap (Meldpunt BG) ontving de eerste vijf maanden na de opening zes meldingen over seksueel misbruik of seksueel grensoverschrijdend gedrag door boeddhistische leraren. Enkele daarvan betreffen nieuwe, nog onbekende gevallen. Deze bekendmaking viel samen met het nieuws dat de Boeddhistische Unie Nederland (BUN) haar eigen landelijke vertrouwenspersonen wil aanwijzen. Woordvoerder Talinay Strehl (Meldpunt BG) reageert afwijzend op de rol die de BUN zichzelf als veronderstelde samenwerkingspartner van het meldpunt toedicht. Strehl onderstreept het onafhankelijke en vertrouwelijke karakter van de hulpverlening door Meldpunt BG.